به گزارش خبرگزاری شعر ایران ـ تارنا: نشست تخصصی شعر و ادبیات فارسی با محوریت بررسی مؤلفه‌های آرمان‌گرایی در شعر زنده‌یاد فریدون مشیری، سه‌شنبه ۱۴ مهر ۱۴۰۵، به همت معاونت فرهنگی دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه علامه طباطبائی، در سالن شهید مطهری این دانشکده برگزار شد.

در این نشست، حمیدرضا شکارسری، شاعر، نویسنده و منتقد ادبی؛ دکتر اسماعیل امینی، استاد ادبیات، شاعر و طنزپرداز؛ و دکتر محمدرضا حاجی‌آقابابایی، استاد و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی، به بررسی ابعاد مختلف آرمان‌گرایی در شعر و اندیشه فریدون مشیری پرداختند. مهشید تجلیان، شاعر و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی، دبیری و اجرای این نشست را بر عهده داشت.

این محفل ادبی با شعرخوانی شاعران و دانشجویان و حضور و استقبال علاقه‌مندان شعر و ادبیات فارسی، به‌ویژه ادبیات معاصر، همراه بود. در پایان نیز دکتر زهره قربانی، معاون فرهنگی دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه علامه طباطبائی، با اهدای لوح تقدیر و جوایز از سخنرانان نشست قدردانی کرد.

فریدون مشیری؛ شاعری میان جهان واقعی و آرمانی

محمدرضا حاجی‌آقابابایی در این نشست، فریدون مشیری را از شاخص‌ترین شاعران جریان رمانتیک در شعر فارسی دانست و آرمان‌گرایی یا ایده‌آلیسم اخلاقی را از مؤلفه‌های پررنگ شعر رمانتیک برشمرد. به گفته او، آرمان‌گرایی از نارضایتی انسان از وضعیت موجود سرچشمه می‌گیرد و شاعر در واکنش به این نارضایتی، جهانی آرمانی را در ذهن و زبان خود برای مخاطب ترسیم می‌کند.

او با اشاره به مفهوم آرمان‌شهر یا اتوپیا توضیح داد که این جهان آرمانی می‌تواند ریشه‌هایی فلسفی، اجتماعی و سیاسی داشته باشد، اما در نهایت با تخیل پیوند می‌خورد؛ جهانی که نمی‌توان تمام ابعاد آن را با عقل و استدلال اثبات کرد و همین ویژگی، زمینه نقش‌آفرینی شعر و شاعران را فراهم می‌آورد.

حاجی‌آقابابایی با طرح این پرسش که آیا می‌توان انتظار داشت شاعران روایتگرانی معتبر از جهان آرمانی باشند، بر ضرورت توجه هم‌زمان به جهان واقعی و جهان متصور در ادبیات تأکید کرد. از نگاه او، ادبیات وظیفه دارد هر دو جهان را روایت کند و نسبت میان واقعیت موجود و آرمان‌های انسانی را به تصویر بکشد.

این پژوهشگر، عشق و طبیعت را دو کلیدواژه محوری در شعر مشیری دانست و با اشاره به نمونه‌هایی از آثار او گفت که مشیری از رهگذر بازنمایی ویران‌شهر و واقعیت‌های ناخوشایند زندگی، تصویری از آرمان‌شهر ارائه می‌کند. در این تصویر، عشق‌ورزی، محبت، دوستی، ارج نهادن به زندگی، لذت بردن از لحظه‌های زیستن و تلاش برای ساختن جهانی بهتر، از راه‌های رسیدن به وضعیت آرمانی به شمار می‌روند.

اسماعیل امینی: نمی‌توان اندیشه شاعر را صرفاً از شعر او نتیجه گرفت

دکتر اسماعیل امینی در بخش دیگری از نشست، به نقد برخی روش‌های غیرعلمی در بررسی متون ادبی پرداخت و گفت که گاهی در پایان‌نامه‌ها و مقالات، موضوعی بدون پشتوانه علمی کافی به شعر یک شاعر نسبت داده می‌شود یا مقایسه‌هایی میان آثار شاعران صورت می‌گیرد که از روش پژوهشی دقیق برخوردار نیستند.

او با تأکید بر تفاوت میان زبان بلاغی و زبان مستقیم استدلالی توضیح داد که در متن ادبی، مخاطب صرفاً با اندیشه مؤلف روبه‌رو نیست، بلکه احساسات، عواطف و شیوه سخنوری او نیز در شکل‌گیری اثر نقش دارند. از این رو، نمی‌توان تنها با استناد به چند شعر درباره شخصیت، جهان‌بینی یا گرایش‌های فکری شاعر قضاوت قطعی کرد.

امینی برای بررسی علمی یک مؤلفه در شعر، بر ضرورت مطالعه استقرایی تأکید کرد؛ رویکردی که در آن باید مجموعه آثار مرتبط بررسی شود و یافته‌ها تا حد امکان به خود متن نسبت داده شوند، نه اینکه بی‌واسطه به شخصیت و اندیشه مؤلف تعمیم پیدا کنند. او یادآور شد که بسیاری از نویسندگان لزوماً با تمام ویژگی‌ها و اندیشه‌های بازتاب‌یافته در آثارشان یکسان نیستند.

این شاعر و منتقد همچنین داشتن روش یا متد مشخص را از الزامات پژوهش ادبی دانست و گفت بدون روش علمی، حاصل کار به مجموعه‌ای از یادداشت‌های پراکنده تبدیل می‌شود که انسجام و نظم موضوعی ندارند؛ مشکلی که به گفته او در برخی پایان‌نامه‌ها و مقالات علمی دیده می‌شود.

امینی در ادامه، با اشاره به شعر فریدون مشیری، از وجود دو سطح در تجربه شاعرانه سخن گفت: نخست، واقعیت بیرونی که مستقل از اراده انسان جریان دارد و می‌تواند خوشایند یا ناخوشایند باشد؛ و دوم، جهان درونی و متصور شاعر که در آن، وضعیت مطلوب و دلخواه شکل می‌گیرد. به اعتقاد او، این جهان متصور در شعر بسیاری از شاعران حضور دارد و بیانگر تلاشی برای ساختن طرحی تازه از زندگی است.

او گریز از زوال را یکی از محورهای مشترک آرمان‌های انسانی در هنر و ادبیات جهان دانست؛ میلی که در آن انسان می‌کوشد لحظه‌های شیرین و مطلوب زندگی را از گذر زمان و نابودی حفظ کند، در حالی که تخیل او نامحدود و واقعیت زندگی محدود و رو به زوال است.

حمیدرضا شکارسری: آرمان‌گرایی میان تعهد، شعارزدگی و ماندگاری

حمیدرضا شکارسری در آغاز سخنان خود، میان آرمان و آرزو تمایز قائل شد و توضیح داد که آرمان به اهداف والا، ارزش‌های بلند و ایده‌آل‌هایی اشاره دارد که از وجهی فراتر از خواسته‌های شخصی برخوردارند؛ در حالی که آرزوها و تمایلات فردی لزوماً در قلمرو آرمان‌گرایی قرار نمی‌گیرند.

او با اشاره به ماهیت گروهی، محفلی و گاه حزبی آرمان‌ها گفت که برخی شاعران در دهه‌های گذشته بیش از آنکه سیاست را به‌عنوان بخشی از تجربه انسانی وارد شعر کنند، به بازتاب مرام سیاسی خود پرداخته‌اند. به باور شکارسری، آرمان‌ها ممکن است ماهیتی سیاسی، اجتماعی، دینی یا ایدئولوژیک پیدا کنند و در چنین شرایطی، بایدها و نبایدهایی را بر شاعر تحمیل کنند که دامنه خیال و آزادی شاعرانه را محدود می‌سازد.

این منتقد ادبی در ادامه، سه وجه مهم در ارتباط میان آرمان‌گرایی و شعر را با اشاره به نمونه‌هایی از آثار فریدون مشیری تشریح کرد.

نخستین وجه، ارتباط آرمان و تعهد بود. به گفته شکارسری، هنگامی که شاعر به آرمانی باور دارد، خود را به آن و مسیر دستیابی به آن متعهد می‌داند. این تعهد می‌تواند شعر را به سمت مفهوم‌گرایی سوق دهد؛ جریانی که معمولاً از فرم‌ها و ساختارهای ساده‌تر استفاده می‌کند تا پیام اثر برای مخاطبان گسترده‌تری، از جمله مردم عادی، قابل‌دریافت باشد. او سادگی را از ویژگی‌های بسیاری از شعرهای آرمان‌گرایانه، از جمله آثار مشیری، دانست.

دومین وجه، خطر شعارزدگی و سطحی‌نگری در شعر آرمان‌گرا بود. شکارسری معتقد بود که سادگی زبان، اگر با پیچیدگی‌های هنری و ظرفیت‌های چندلایه شعر همراه نباشد، ممکن است مرز میان شعر و شعار را کمرنگ کند. او با بیان اینکه شعر مشیری نیز از این آسیب مصون نمانده است، گفت این شاعر در مجموع چهره‌ای روشن‌بین و مثبت‌گراست، اما برخی فرازهای آرمان‌گرایانه آثارش به نظم نزدیک می‌شوند و از ظرفیت‌های کامل شعر بهره نمی‌برند.

سومین وجه، رابطه آرمان‌گرایی و تاریخ مصرف شعر بود. به گفته شکارسری، شعرهای آرمان‌گرایانه و حزبی ممکن است با گذشت زمان و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی، موضوعیت خود را از دست بدهند. با این حال، او شعر مشیری را از این منظر متفاوت دانست؛ زیرا به باور او، بیان مشیری بیشتر بر کلیات و ارزش‌های فراگیر انسانی استوار است و همین ویژگی موجب می‌شود آثارش با تغییر زمان، همچنان قابلیت ارتباط با مخاطب را حفظ کنند.

شکارسری در جمع‌بندی سخنان خود، فریدون مشیری را از چهره‌های مهم ادبیات معاصر ایران دانست و تأکید کرد که حتی در مواردی که شعر او به بیان مستقیم و شعارگونه نزدیک می‌شود، این بیان با زبانی زیبا و دلنشین همراه است و از تأثیرگذاری قابل‌توجهی برخوردار می‌شود. او ماندگاری شعر مشیری و استمرار تأثیر آن بر مخاطبان را از ویژگی‌هایی دانست که نمی‌توان نادیده گرفت.

این نشست تخصصی، با بررسی دیدگاه‌های متفاوت درباره نسبت آرمان‌گرایی، تخیل، واقعیت اجتماعی و ساختار شعر، فرصتی برای بازخوانی شعر فریدون مشیری و تأمل در شیوه‌های نقد و پژوهش ادبی فراهم کرد؛ شاعری که آثارش همچنان زمینه گفت‌وگو درباره عشق، زندگی، جهان مطلوب انسان و مسئولیت شعر در برابر واقعیت را پیش روی مخاطبان قرار می‌دهد.

پایان خبر/تارنا