به گزارش خبرگزاری شعر ایران-تارنا، پیشرفت هوش مصنوعی در حوزه زبان و ادبیات، شکل تازه‌ای از مواجهه با میراث شاعران بزرگ جهان ایجاد کرده است. مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، یکی از برجسته‌ترین چهره‌های شعر و عرفان فارسی، اکنون می‌تواند موضوع گفت‌وگو و پژوهش با ابزارهای هوشمند باشد؛ ابزارهایی که قادرند درباره آثار او توضیح دهند، ابیات مرتبط با یک موضوع را جست‌وجو کنند و حتی شعرهایی با الهام از زبان و شیوه بیان او بسازند.

یکی از قابلیت‌های قابل توجه هوش مصنوعی، تولید شعر با الهام از سبک مولانا است. کافی است از یک مدل زبانی خواسته شود شعری با حال‌وهوای مثنوی معنوی، با محوریت عشق، فراق، وحدت، انسان و حقیقت بسراید. این ابزار می‌تواند با استفاده از الگوهای زبانی، واژگان، تصاویر و ساختارهایی که از آثار ادبی آموخته است، متنی تازه تولید کند. با این حال، چنین شعری لزوماً اثری هم‌سطح با شعر مولانا نیست؛ هوش مصنوعی الگوهای زبانی و ادبی را بازترکیب می‌کند، اما آفرینش هنری او از جنس تجربه زیسته، شهود و جهان‌بینی انسانی مولانا نیست. بنابراین، شعر تولیدشده باید اثری تازه و الهام‌گرفته از سبک شاعر معرفی شود، نه شعری از خود مولانا.

تفسیر مولانا؛ توانایی هوش مصنوعی تا کجا پیش می‌رود؟

موضوع مهم دیگر، توانایی هوش مصنوعی در تفسیر و شرح اشعار مولاناست. مخاطب می‌تواند بیتی از مثنوی یا غزلی از دیوان شمس را در اختیار یک مدل هوشمند قرار دهد و از آن بخواهد معنای ظاهری، استعاره‌ها، نمادهای عرفانی و ارتباط بیت با ابیات پیشین و پسین را توضیح دهد. این قابلیت می‌تواند برای دانشجویان ادبیات، پژوهشگران، علاقه‌مندان شعر و حتی خوانندگانی که با زبان دشوار متون کلاسیک آشنایی کمتری دارند، کاربردی باشد.

با وجود این، تفسیر متون عرفانی به معنای توضیح واژه‌ها و بازگویی مفهوم ظاهری نیست. در شعر مولانا، مفاهیمی مانند عشق، فراق، نی، آتش، سفر و رهایی، گاه در لایه‌های مختلف عرفانی، فلسفی و فرهنگی معنا پیدا می‌کنند. پژوهشی با عنوان «بررسی قوت‌ها و ضعف‌های مدل‌های زبانی بزرگ در تحلیل متون عرفانی؛ مطالعه موردی نی‌نامه مولوی» که در سال ۱۴۰۴ در نشریه پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا) منتشر شده، توانایی سه مدل زبانی ChatGPT، Gemini و Claude را در تحلیل نی‌نامه بررسی کرده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد این مدل‌ها در بازگویی معنای ظاهری عملکرد مناسبی دارند، اما در درک لایه‌های عمیق‌تر نمادها، استعاره‌ها، آرایه‌های ادبی و زمینه‌های تاریخی و فرهنگی با محدودیت روبه‌رو هستند.

آیا هوش مصنوعی می‌تواند شعر گمشده مولانا را پیدا کند؟

یکی دیگر از کاربردهای جذاب این فناوری، جست‌وجو و بازیابی اشعار است. گاهی مخاطب تنها یک مصراع، چند کلمه یا تصویری از یک شعر را به خاطر دارد و نمی‌تواند ادامه آن را پیدا کند. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی می‌تواند با جست‌وجوی عبارت‌های مشابه، بررسی منابع دیجیتال و تطبیق واژگان، به شناسایی شعر و یافتن ابیات بعدی کمک کند. حتی می‌توان از آن خواست غزلی را که بخشی از آن در ذهن مانده، در میان آثار مولانا جست‌وجو کند.

خواندن اشعار مولانا با کمک هوش مصنوعی توسط مدیر عامل ماکرو سافت

البته این توانایی به دسترسی ابزار به متن‌های معتبر و کامل بستگی دارد. اگر مدل صرفاً بر اساس حافظه زبانی خود پاسخ دهد، ممکن است ابیاتی را اشتباه به مولانا نسبت دهد، واژه‌ای را تغییر دهد یا ادامه‌ای بسازد که در نسخه اصلی وجود ندارد. از همین رو، تطبیق نتیجه با نسخه‌های معتبر دیوان شمس و مثنوی معنوی ضروری است. در سال ۲۰۲۶ نیز پژوهشی در مجموعه مقالات انجمن زبان‌شناسی محاسباتی (ACL) از ساخت پیکره‌ای شامل ۲۶ هزار و ۵۷۱ بیت هم‌تراز فارسی و انگلیسی از هر شش دفتر مثنوی خبر داده است؛ نمونه‌ای از تلاش‌های علمی برای فراهم‌کردن منابع دقیق‌تر جهت مطالعه و پردازش آثار مولانا با فناوری‌های هوشمند.

همکاری هوش مصنوعی و پژوهش ادبی؛ فرصتی برای بازخوانی میراث مولانا

آنچه امروز اهمیت دارد، قرار نیست جایگزینی هوش مصنوعی با شاعر یا پژوهشگر ادبی باشد؛ بلکه می‌توان از این فناوری به‌عنوان دستیار پژوهش استفاده کرد. یافتن ابیات مرتبط با یک موضوع، مقایسه چند تفسیر، توضیح واژگان دشوار، بررسی ساختار شعر و دسترسی سریع‌تر به نسخه‌های دیجیتال، بخشی از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند مطالعه آثار مولانا را برای مخاطبان سراسر جهان آسان‌تر کند.

در نهایت، هوش مصنوعی شاید بتواند شعری با شباهت‌های زبانی به مولانا تولید کند، درباره مفاهیم عرفانی او توضیح دهد و مسیر یافتن ابیات فراموش‌شده را کوتاه کند؛ اما میان شناخت الگوهای زبانی یک شاعر و درک عمیق جهان فکری او فاصله‌ای جدی وجود دارد. مولانا تنها مجموعه‌ای از واژه‌ها و استعاره‌ها نیست؛ او صاحب تجربه‌ای تاریخی، فرهنگی و عرفانی است که در آثارش جریان دارد. هوش مصنوعی می‌تواند پنجره‌ای تازه برای ورود به جهان او بگشاید، اما هنوز نمی‌توان توانایی بازتولید زبان مولانا را با دستیابی به روح و حقیقت شعر او یکسان دانست.

اتمام خبر/