نخستین خبرگزاری شـعر و ترانه ایـران
پژوهشگر پاکستانی در آینه شعر و اندیشه اقبال؛
به گزارش خبرگزاری شعر ایران-تارنا:دکتر مستنصر میر، پژوهشگر پاکستانی‌تبار و استاد بازنشسته مطالعات اسلامی دانشگاه یانگستاون آمریکا، از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه مطالعات قرآنی و اقبال‌شناسی است که دکترای خود را از دانشگاه میشیگان دریافت کرده و در دانشگاه‌هایی همچون میشیگان و دانشگاه بین‌المللی اسلامی مالزی نیز تدریس کرده است. او با تألیف کتاب «اقبال؛ از سازندگان تمدن اسلامی» و «لاله‌ای در بیابان؛ گزیده‌ای از اشعار محمد اقبال» و انتشار پژوهش‌هایی درباره فلسفه، شعر و اندیشه دینی اقبال، نقش مهمی در معرفی و تحلیل آثار این متفکر برجسته به مخاطبان انگلیسی‌زبان داشته است. میر در پژوهش‌های خود به پیوند سنت اسلامی و مدرنیته، مفهوم خودی و بازسازی اندیشه دینی در آثار اقبال پرداخته است. در همین زمینه، تارنا در گفت‌وگویی اختصاصی و با محوریت اندیشه و میراث ادبی محمد اقبال لاهوری، با این پژوهشگر به بررسی جایگاه اقبال در جهان معاصر، نسبت عرفان و فلسفه در اندیشه او و تأثیر شعر بر بیداری فکری و فرهنگی جوامع پرداخته است.
چرا محمد اقبال لاهوری همچنان یکی از شخصیت‌های مهم تاریخ اندیشه اسلامی و ادبیات جهان محسوب می‌شود؟ چه چیزی در اندیشه او وجود دارد که پس از گذشت نزدیک به یک قرن همچنان مورد توجه پژوهشگران است؟
اهمیت اقبال را باید در توانایی او برای ایجاد پیوند میان سنت و مدرنیته جست‌وجو کرد. او متفکری بود که از میراث فلسفی و عرفانی اسلام شناخت عمیقی داشت، اما در برابر تحولات جهان جدید نیز موضعی منفعلانه اتخاذ نمی‌کرد. اقبال تلاش کرد میان اندیشه اسلامی و دستاوردهای فکری غرب گفت‌وگویی سازنده برقرار کند.
آنچه اندیشه او را همچنان زنده نگه داشته، پرسش‌هایی است که مطرح می‌کند: انسان چیست؟ آزادی چه معنایی دارد؟ رابطه ایمان و عقل چگونه باید تعریف شود؟ و جوامع اسلامی چگونه می‌توانند بدون گسستن از هویت تاریخی خود، به استقبال جهان جدید بروند؟ اقبال به این پرسش‌ها صرفاً از منظر نظری نگاه نمی‌کرد، بلکه می‌کوشید برای آن‌ها پاسخ‌هایی متناسب با زندگی واقعی انسان ارائه دهد.
مفهوم «خودی» در فلسفه اقبال از بنیادی‌ترین مفاهیم اندیشه اوست. آیا می‌توان خودی را صرفاً نوعی خودشناسی فردی دانست یا اقبال معنای گسترده‌تری برای آن در نظر داشته است؟
خودی در اندیشه اقبال بسیار فراتر از خودشناسی معمولی است. این مفهوم به معنای شکل‌گیری شخصیت، اراده، مسئولیت‌پذیری و آگاهی انسان از ظرفیت‌های وجودی خویش است.
در نگاه اقبال، انسان موجودی منفعل نیست که صرفاً در برابر شرایط بیرونی تسلیم شود. او از توانایی انتخاب، آفرینندگی و تغییر برخوردار است. خودی به انسان کمک می‌کند تا از وضعیت انفعال خارج شود و به موجودی آگاه و مسئول تبدیل شود.
از این منظر، خودی نه دعوت به خودخواهی، بلکه دعوت به ساختن انسانی است که در برابر خود، جامعه و جهان مسئولیت دارد. اقبال معتقد بود انسانی که به خودی حقیقی دست پیدا می‌کند، نه‌تنها شخصیت مستقل‌تری خواهد داشت، بلکه می‌تواند در سرنوشت جامعه خود نیز نقش مؤثری ایفا کند.
اقبال در آثار خود از متفکران غربی مانند نیچه، برگسون و گوته تأثیر پذیرفته است. چگونه توانست میان فلسفه غرب و جهان‌بینی اسلامی ارتباط برقرار کند؟
یکی از ویژگی‌های مهم اقبال، توانایی او در مطالعه انتقادی اندیشه‌های گوناگون بود. او با فلسفه غرب آشنایی داشت و از برخی اندیشه‌های متفکران اروپایی بهره می‌گرفت، اما هیچ‌گاه صرفاً به بازتولید نظریات آنان اکتفا نکرد.اقبال در مواجهه با فلسفه غرب، به دنبال یافتن ظرفیت‌هایی بود که بتوانند به بازاندیشی در سنت فکری اسلامی کمک کنند. او به‌جای پذیرش کامل یا رد کامل مدرنیته، تلاش کرد عناصر سازنده آن را در چارچوب جهان‌بینی اسلامی بررسی کند.
به همین دلیل، اندیشه او را می‌توان نمونه‌ای از گفت‌وگوی انتقادی میان تمدن اسلامی و تمدن غرب دانست. او نشان داد که یک متفکر مسلمان می‌تواند با جهان اندیشه جهانی ارتباط برقرار کند، بی‌آنکه هویت فرهنگی و اعتقادی خود را از دست بدهد.
شما در پژوهشی با عنوان «آیا اقبال صوفی بود؟» به مسئله نسبت اقبال با تصوف پرداخته‌اید. اقبال چه نسبتی با سنت عرفانی مولانا داشت و چرا مولانا در جهان فکری او جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد؟
برای شناخت رابطه اقبال با تصوف، باید میان عرفان مبتنی بر تجربه زنده معنوی و برداشت‌هایی که ممکن است به انفعال و کناره‌گیری از زندگی منجر شوند، تمایز قائل شد.اقبال از میراث مولانا تأثیر عمیقی پذیرفته بود. مولانا برای او صرفاً یک شاعر بزرگ نبود، بلکه معلمی معنوی و فکری به شمار می‌رفت. اقبال در مولانا نوعی نگاه پویا به زندگی، عشق، حرکت و تحول انسان می‌دید.بااین‌حال، اقبال در مواجهه با برخی برداشت‌های رایج از تصوف انتقاداتی داشت. او عرفانی را می‌ستود که انسان را به حرکت، آگاهی و حضور فعال در جهان دعوت کند.
در واقع، مولانا در نگاه اقبال الگویی از انسانی بود که از طریق عشق و معرفت به شناخت عمیق‌تری از خویشتن و جهان دست پیدا می‌کند. این تأثیر را می‌توان در بسیاری از سروده‌های فارسی اقبال، به‌ویژه در «جاویدنامه»، مشاهده کرد.
در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام»، اقبال از ضرورت بازنگری در اندیشه دینی سخن می‌گوید. آیا این بازسازی به معنای فاصله گرفتن از سنت اسلامی است؟
خیر. بازسازی در اندیشه اقبال به معنای کنار گذاشتن میراث اسلامی نیست. مسئله اصلی او این بود که سنت دینی باید در مواجهه با پرسش‌های جدید زندگی انسان، ظرفیت‌های فکری خود را دوباره آشکار کند.
اقبال معتقد بود جوامع مسلمان نمی‌توانند نسبت به تحولات علمی، اجتماعی و فلسفی جهان بی‌تفاوت بمانند. از نظر او، بازاندیشی دینی باید با شناخت عمیق منابع اسلامی و درک واقعیت‌های جهان معاصر همراه باشد.در حقیقت، بازسازی برای اقبال نوعی بازگشت خلاقانه به سرچشمه‌های اندیشه اسلامی بود، نه گسست از آن. او بر این باور بود که اندیشه دینی زمانی می‌تواند در زندگی انسان معاصر نقش‌آفرین باشد که توانایی مواجهه با پرسش‌های تازه را داشته باشد.
یکی از موضوعات مهم در پژوهش‌های شما، ویژگی‌های ادبی و زبانی شعر اقبال است. آیا شعر اقبال را باید بیشتر یک تجربه ادبی دانست یا وسیله‌ای برای انتقال فلسفه و اندیشه؟
این دو جنبه در شعر اقبال از یکدیگر جدا نیستند. اقبال فیلسوفی بود که از ظرفیت‌های شعر برای بیان مفاهیم پیچیده فکری و معنوی استفاده می‌کرد.در شعر او، تصویرسازی، نمادپردازی، استعاره و بازی‌های زبانی صرفاً عناصر تزئینی نیستند، بلکه در شکل‌گیری معنا نقش دارند. اقبال می‌دانست که شعر می‌تواند مفاهیمی را به مخاطب منتقل کند که گاهی بیان مستقیم فلسفی از انتقال کامل آن‌ها ناتوان است.در مقاله «بازی‌های زبانی و طنز در شعر اقبال» نیز می‌توان دید که چگونه انتخاب واژه‌ها و شیوه بیان در انتقال لایه‌های مختلف اندیشه او اهمیت پیدا می‌کنند.
به همین دلیل، ترجمه شعر اقبال تنها انتقال معنای واژه‌ها نیست؛ مترجم باید بتواند تا حد امکان ساختار فکری، موسیقی کلام و ظرافت‌های ادبی او را نیز به زبان مقصد منتقل کند.
اقبال در دوره‌ای زندگی می‌کرد که جهان اسلام با استعمار، بحران هویت و تحولات سیاسی روبه‌رو بود. آیا می‌توان اندیشه او را برای جوامع مسلمان امروز نیز راهگشا دانست؟
بسیاری از مسائلی که اقبال درباره آن‌ها می‌اندیشید، همچنان در جهان معاصر مطرح هستند؛ مسائلی مانند بحران هویت، وابستگی فکری، فقدان اعتمادبه‌نفس فرهنگی و ضرورت توسعه علمی. البته نباید شرایط تاریخی زمان اقبال را با شرایط امروز یکسان دانست. هر دوره‌ای مسائل و پیچیدگی‌های خاص خود را دارد.
اما دعوت اقبال به تفکر مستقل، مسئولیت‌پذیری، بازسازی اندیشه و پرهیز از تقلید کورکورانه همچنان قابل تأمل است. او معتقد بود جوامع مسلمان باید بتوانند با اتکا به ظرفیت‌های فکری و فرهنگی خود، در ساختن آینده مشارکت کنند.
از نظر من، اهمیت اقبال در این نیست که پاسخ آماده‌ای برای تمام مسائل امروز داشته باشد، بلکه در این است که انسان را به پرسیدن، اندیشیدن و ساختن آینده دعوت می‌کند. او به جوامع مسلمان یادآوری می‌کند که پیشرفت واقعی بدون تحول در نگرش انسان و بازنگری در شیوه تفکر امکان‌پذیر نیست.اندیشه اقبال همچنین می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها فراهم کند. او به ما می‌آموزد که شناخت جهان دیگر به معنای انکار هویت خود نیست؛ بلکه می‌توان از تجربه دیگران آموخت و در عین حال بر مبانی فکری و فرهنگی خویش تکیه کرد.
اگر بخواهید مهم‌ترین پیام اقبال را برای نسل جوان امروز، به‌ویژه جوانانی که با شعر و ادبیات سروکار دارند، در چند جمله بیان کنید، چه خواهید گفت؟
به نظرم یکی از مهم‌ترین پیام‌های اقبال این است که انسان نباید ظرفیت‌های وجودی خود را دست‌کم بگیرد. جوانان باید مطالعه کنند، پرسشگر باشند، با میراث فرهنگی و فکری خود آشنا شوند و در عین حال از جهان جدید و دستاوردهای آن فاصله نگیرند.
اقبال به ما یادآوری می‌کند که شعر می‌تواند فراتر از زیبایی کلمات حرکت کند و به نیرویی برای بیداری اندیشه و تغییر زندگی تبدیل شود. او از شاعری سخن می‌گوید که تنها بازتاب‌دهنده احساسات فردی نیست، بلکه می‌تواند وجدان زمانه خود باشد.
به‌ویژه برای نسل جوانی که به ادبیات علاقه دارد، شناخت اقبال فرصتی است برای درک این حقیقت که شعر و اندیشه می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند و بر جامعه اثر بگذارند. شاعر نباید از پرسش‌های بزرگ زمانه خود فاصله بگیرد.
نسلی که می‌خواهد آینده متفاوتی بسازد، باید پیش از هر چیز به توانایی اندیشیدن، آفرینندگی و مسئولیت‌پذیری خود ایمان داشته باشد. شاید مهم‌ترین درس اقبال همین باشد که انسان برای تغییر جهان، ابتدا باید از تغییر درونی خود آغاز کند.
اتمام خبر/
برچسب ها: محمد اقبال لاهوری اقبال لاهوری دکتر مستنصر میر