سپانلو و چریکهای عرب؛
به گزارش خبرگزاری شعر ایران-تارنا: نام محمدعلی سپانلو بیش از هر چیز با تهران، خیابانها و خاطرههای شهری گره خورده است؛ اما در کارنامه این شاعر، اثری وجود دارد که نگاه او را از مرزهای زادگاهش فراتر میبرد و به سرزمینی میرساند که دهههاست با جنگ، آوارگی و اشغال دستوپنجه نرم میکند. شعر «چریکهای عرب» سپانلو، سروده مرداد ۱۳۴۷ و در پی جنگ ششروزه اعراب و اسرائیل، یکی از نمونههای زودهنگام همدلی شعر فارسی با مسئله فلسطین است.
سپانلو در روایتهای منتشرشده درباره این شعر گفته بود که «چریکهای عرب» را در مرداد ۱۳۴۷ در روزنامه «کیهان روزانه» منتشر کرده و سپس در مجموعه شعر «هجوم» به چاپ رسانده است؛ مجموعهای که انتشار آن مدتی به تعویق افتاده بود. او همچنین این شعر را با غرور یاد میکرد و از آن بهعنوان پرچمی در دفاع از فلسطین در دوران حکومت پهلوی یاد میکرد. سپانلو در روایت خود، «چریکهای عرب» را نخستین شعر فارسی درباره فلسطین میدانست؛ ادعایی که با توجه به سرودههای پیشین شاعرانی چون سهراب سپهری و دیگر شاعران ایرانی درباره فلسطین، نمیتوان آن را بهعنوان نخستین شعر در تاریخ ادبیات فارسی بهطور قطعی پذیرفت. با این حال، «چریکهای عرب» را میتوان یکی از مهمترین و شاخصترین شعرهای فارسی درباره فلسطین دانست؛ اثری که در سالهای پیش از انقلاب، صدای فلسطین را به زبان شعر در فضای ادبی ایران بازتاب داد.
در بخشی از این شعر، سپانلو با زبانی حماسی و تصویری، از مبارزانی میگوید که در بیابانها و مسیرهای دشوار جان میبازند و در پایان، به پیوند انسان و سرزمین اشاره میکند:
چریکهای عرب شعله بلند به شب میبرند
چریکهای عرب از شط سیاه، به مهتاب و ماه مینگرند
و زیر بدر تمام، در ماه عام
وقتی سحر کناره گرفته است
و رستخیز صلا میدهد ز پهنه بحرالمیت
به کهربای مسین گلوله میاندیشند
چریکهای عرب ثروت خموشی مردانه را
***
یگانه ثروتشان را - که یادگار صدور مجاهد است -
به خون و آتش و زندان به سنگ و خار و باران میدهند
و چون مهندسی «صحرا» مردانهاند
***
چریکهای عرب از مدار صبح میآیند
و ارمغان هوا میکنند
گرد نقرهیی استخوانهایی را
که در نبرد خلق پوسید
***
گلی سیاه به شنزار
به واژگونی معیارها
به سنت کهن مردمی، در انقیاد نامردمان میاندیشد
به شیوههای صحی آدمخواری
به حقجانبی دژخیم
به مرز «ندبه» که «دیوار» اشک تمساح است
***
برادران مجاهد
که با تمدن حجم دلار شناسنامه این روزگار -
بیگانهاند
چریکهای عرب آری
در رمال صحاری
در شط سیاه در مهالک راه
به خاک میافتند در کیش پاک
به پاسداری ادراک این حقیقت متروک
که: خاک از انسان
انسان از خاک
این چند سطر، چکیده نگاه شاعر به پیوند میان انسان، سرزمین و مبارزه است؛ نگاهی که در آن، فلسطین تنها یک جغرافیا نیست، بلکه سرزمینی است که رنج مردمانش به حافظه شعر راه یافته است.

محمدعلی سپانلو ۲۹ آبان ۱۳۱۹ در خیابان ری تهران به دنیا آمد. او از کودکی با شعر و قصه آشنا شد؛ پدرش برای او از شاهنامه، سعدی و نظامی میخواند و فضای خانه، نخستین پنجره ورودش به جهان ادبیات بود. سپانلو پس از تحصیل در دارالفنون، در دو رشته ادبیات و حقوق پذیرفته شد، اما در نهایت حقوق را در دانشگاه تهران برگزید؛ انتخابی که مانع پیگیری جدی ادبیات نشد. نخستین داستانش با عنوان «دشت پندار» در مجله «سخن» منتشر شد و نخستین مجموعه شعرش، «آه... بیابان»، در آغاز دهه ۱۳۴۰ راه او را بهعنوان شاعر هموار کرد.
زندگی ادبی سپانلو، مسیری هموار و بیدغدغه نبود. او در جوانی با دوستانی چون احمدرضا احمدی، بهرام بیضایی، اکبر رادی و نادر ابراهیمی در شکلگیری گروه ادبی «طرفه» مشارکت کرد؛ جمعی که با امکاناتی محدود و سرمایهگذاری شخصی اعضایش برای انتشار شعر و داستان تلاش میکرد. خودش از روزگاری یاد کرده بود که کتابها را با سرمایه اندک چاپ میکردند و برای فروش، نسخهها را به کتابفروشیها میسپردند. در همان سالهای پرشتاب، تحصیل، سربازی، ازدواج، پدرشدن و حتی تجربه زندان در کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ تجربههایی که به گفته او، نوعی پختگی زودرس برای نسلش به همراه داشتند.
او پس از سربازی مدتی بهعنوان مترجم خبر در رادیو کار کرد و همزمان در مجله «فردوسی» نوشت. روزنامهنگاری، ترجمه و نقد ادبی در کنار شعر، بخشهای جداییناپذیر زندگی حرفهایاش بودند. سپانلو آثاری از نویسندگان فرانسوی، از جمله آلبر کامو و ژان پل سارتر، را به فارسی برگرداند و در چند فیلم سینمایی نیز بازی کرد؛ از جمله «ستارخان» ساخته علی حاتمی و «آرامش در حضور دیگران» به کارگردانی ناصر تقوایی. در سالهای بعد، آثارش به زبانهای مختلف ترجمه شد و نشان شوالیه نخل آکادمیک فرانسه و جایزه ماکس ژاکوب را دریافت کرد.
عنوان «شاعر تهران» از علاقه و دلبستگی عمیق سپانلو به زادگاهش میآید. تهران در شعر او صرفا پسزمینه اتفاقها نیست؛ شهری زنده با خاطره، تاریخ، آدمها، خیابانها و تناقضهایش است. این نگاه بهویژه در مجموعههایی چون «خانم زمان»، «هیکل تاریک» و «قایقسواری در تهران» برجسته شده است. او در کنار سرودن درباره شهر، از رنجهای جمعی نیز غافل نماند. شعر «نام تمام مردگان یحیاست» که در روزگار موشکباران تهران سروده شد، نمونهای از مواجهه او با مرگ کودکان و ویرانیهای جنگ است؛ همانگونه که «چریکهای عرب» نشان میدهد نگاهش به رنج انسان، در مرزهای شهر و کشور متوقف نمیشد.
محمدعلی سپانلو سرانجام در شامگاه ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۴، در ۷۴ سالگی در تهران درگذشت و در قطعه نامآوران بهشت زهرا به خاک سپرده شد. از او بیش از شصت عنوان کتاب در زمینه شعر، ترجمه، نقد و پژوهش باقی مانده است؛ آثاری که از خیابانهای تهران تا سرزمین فلسطین امتداد مییابند. شاید همین گستره نگاه است که یادآوری «چریکهای عرب» را در کنار شعرهای شهری او معنادار میکند: شاعر تهران، زمانی که از فلسطین نوشت، نشان داد که شعر میتواند از مرزهای جغرافیا عبور کند و صدای مردمانی باشد که رنجشان در حافظه جهان باقی مانده است.
اتمام خبر/
برچسب ها: خبرگزاری شعر محمدعلی سپانلو فلسطین